BEHOORLIJK VREEMD EN ONTZETTEND SLIM

Energie die uit de hemel komt vallen, een wasmotor die werkt op lauwwarm water, eeuwig werkende machines. Idiote ideeën van dagdromers? Misschien, maar wat als hun ideeën echt werken?

Op de tafel van een conferentieruimte in Stockholm liggen een 9-voltbatterij, een paar elektrische kabels, drie peertjes die zijn bevestigd op een houten plank, en enkele glimmende metalen kastjes die een apparaat bevatten. De uitvinder van het baanbrekende energieproducerende apparaat, de Zuid-Amerikaan Antônio Gonçalves Barros, is niet aanwezig; hij vertelt te zijn beroofd van zijn paspoort. Daarom was hij genoodzaakt om zijn twee Zweedse vertegenwoordigers, Bo en Lars, te sturen om zijn uitvinding aan Vattenfalls experts te demonstreren. Bo is een gepensioneerde technicus die jarenlang bij het Zweedse bedrijf Sandvik heeft gewerkt, en nu Barros vertegenwoordigt. Lars is een octrooionderzoeker.

De bezoekerskaarten hangen netjes over hun stropdassen. Lars controleert het apparaat nog een laatste keer. Het apparaat moet de kosmische straling concentreren, verzamelen en omzetten in elektriciteit. Er is een batterij op het apparaat aangesloten, maar het is duidelijk dat die niet de lampen in z’n eentje kan laten branden. Als ze oplichten, werkt de uitvinding en wordt er binnen de muren van Vattenfall mogelijk opnieuw technologische geschiedenis geschreven.

“Nou,” zegt Lars, terwijl hij met zijn hand door zijn grijze haren strijkt, “ik denk dat het tijd is.” Hij zet zijn bril recht. En dan sluit hij de kabels aan.

Aan de andere kant van de tafel staat Mikael Nordlander van Vattenfalls R&D-afdeling op en kijkt zwijgend toe. Hij houdt zijn armen gekruist voor zijn borst.

“Diverse andere bedrijven wilden de demonstratie niet uitvoeren, waaronder een grote Finse onderneming die zich zorgen maakte over de straling. Maar wij waren behoorlijk zeker over wat we deden”, vertelt Nordlander ons als we elkaar enkele weken later ontmoeten.

Huis-tuin-en-keukenuitvinders en kleine technologiebedrijven
Mikael Nordlander spreekt met een vaste stem en heeft een kordate blik. Hij vertelt ons over de mensen achter alle ideeën die hij en anderen bij R&D beoordelen. Nordlander geeft leiding aan een groep technici die oplossingen voor het toekomstige energie-systeem onderzoeken – de beoordeling van uitvindingen van buiten de organisatie is meer een nevenactiviteit. Jaarlijks worden er tien tot veertig voorstellen ingestuurd, waarvan de meeste direct worden ‘afgeschoten’. Alle uitvinders worden geïnformeerd over de reden waarom hun ideeën niet zullen werken of niet geschikt zijn voor Vattenfall.

“We moeten onbevangen naar al deze uitvindingen kijken en een redelijke inspanning leveren om ze te begrijpen. We zijn altijd bang dat we wellicht iets belangrijks over het hoofd zien. Het zou onvergeeflijk zijn als we geen vervolg geven aan een briljant idee dat op mijn bureau lag. Tenslotte zijn we in de ogen van veel mensen nog steeds ‘het energiebedrijf van het volk’, dus we kunnen op z’n minst gedetailleerde en nuttige antwoorden geven.”

Ledereen, van huis-tuin-en-keukenuitvinders tot kleine technologiebedrijven, komt bij Vattenfall met ideeën en uitvindingen voor de energiesector. Velen denken dat Vattenfall nog steeds apparaten, infrastructuur en elektriciteitscentrales ontwikkelt en produceert.“We hebben een lange geschiedenis van succesvolle productontwikkeling”, zegt Nordlander. “De driepuntsgordel in auto’s is zo’n voorbeeld, net als de warmtepomp. De veiligheidsgordel heeft meer dan een miljoen levens gered, en de Zweedse warmtepompsector heeft een omzet van meerdere miljarden Zweedse kronen.”

Veel van de voorstellen hebben betrekking op apparaten. Sommige daarvan werken prima maar zijn commercieel niet interessant voor Vattenfall. In dergelijke gevallen proberen Nordlander en zijn collega’s advies te geven over wie de uitvinders zouden kunnen benaderen. Het kan zijn dat Vattenfall de apparaten in een later stadium koopt. “Dat kan bijvoorbeeld het geval zijn met apparatuur voor windenergie-installaties die worden blootgesteld aan zware offshore omgevingen. Op dit moment bestuderen we een motor met paraffinewas die afwisselend smelt en hard wordt. In combinatie met lauwwarm water veroorzaakt dit een beweging die kan worden gebruikt om elektriciteit op te wekken. Ik heb dit zien werken tijdens een demo en de kosten lijken redelijk, maar het is voor ons lastig om hier een businesscase voor te vinden.”

succesvolle ideeën
Een draaiende windmeter, ontwikkeld door onderzoeker Troels Friis Pedersen van de Technische Universiteit in Denemarken, bleek een succesvol idee te zijn dat door Nordlanders team werd opgemerkt. Na evaluatie van de uitvinding investeerde Vattenfall in Romo Wind, het bedrijf dat nu de licentie heeft om het product te maken.

“De windmeter, of anemometer, wordt bevestigd op de neuskegel in plaats van achter de rotorbladen zoals eerder gebruikelijk was. Doordat de wind achter de turbine wordt beïnvloed door turbulentie van de rotoren, meet het nieuwe apparaat de windrichting nauwkeuriger. En het kost slechts een fractie van de verliezen die zouden optreden als de turbine een beetje scheef zou staan.”

Nordlander haalt een plastic flesje uit zijn zak. Hierin zitten een stuk of tien ronde zwarte staven. Hij houdt de fles omhoog tussen zijn duim en wijsvinger; de fles ratelt terwijl hij hem ronddraait. De staven zijn zwarte pellets, gemaakt van biomassa en geraffineerd, zodat ze op steenkool lijken. Deze staven kunnen vervolgens samen met gewone steenkool in elektriciteitscentrales worden verstookt. “Dit is het eerste proefstuk dat we hebben ontvangen. We hebben de technologie verder ontwikkeld, samen met het bedrijf dat het idee heeft aangeleverd, en voerden de eerste succesvolle bijstookproeven ter wereld uit. Dat was in 2011, iets meer dan een jaar voordat de biomassaprojecten werden gestopt. Technisch gezien werkte het, maar de prijzen van kooldioxide en kolen stegen nooit tot de niveaus die nodig waren om het proces winstgevend te maken.”

“We zijn altijd bang dat we wellicht iets belangrijks over het hoofd zien. Het zou onvergeeflijk zijn als we geen vervolg geven aan een briljant idee dat op mijn bureau lag.” Mikael Nordlander, Vattenfall R&D.    

 

Een magnetische trechter
Vorig najaar werd Nordlander benaderd door Bo, die de uitvinding van Barros wilde bespreken. Het idee was vernieuwend en betrof een onbenutte energiebron, namelijk ‘muonen.’ Het betreft een soort kosmische straling, vergelijkbaar met de fotonen die zonne-energie mogelijk maken. Elke seconde valt er een muon op een gebied zo groot als een vingernagel. En hoewel de energie van elke muon niet veel is, is het wel altijd aanwezig, een kenmerk dat ontbreekt bij veel andere duurzame energiebronnen.

Barros zegt een soort magnetische trechter te hebben gemaakt die de neerslag in een gebied van 50 vierkante kilometer kan concentreren op één punt.

“Dat zou heel wat energie produceren”, zegt Nordlander. “Uiteraard was ik sceptisch of het mogelijk zou zijn om kosmische straling te beheersen met behulp van een klein tafelapparaat. Bovendien gaf een ruwe berekening aan dat de energie van de instraling van muonen grofweg overeenkwam met de opbrengst van Forsmark 1, een van Vattenfalls kerncentrales in Zweden. Maar dat cijfer gold voor de hele aarde, dus zelfs als de technologie tegen alle verwachting in zou werken, zou het nooit in staat zijn om te voorzien in een grote energievraag.”

De uitkomst
Dus hoe verliep de demonstratie van de magnetische trechter van Barros? Het apparaat werd ingeschakeld, maar de lampen lichtten niet op. De vertegenwoordigers claimden dat de lampen tijdens drie eerdere demonstraties wel hadden gebrand, maar Nordlander had zijn twijfels.

“Als ze waren gaan branden, hadden we het project wellicht voort-gezet in plaats van het af te wijzen. Maar bij inspectie van een van de boxen, die een spanningsomzetter zou moeten zijn, vond ik een verborgen zwart component, gelabeld ‘batteria’. Dat verklaarde waarom de omzetter, gewoonlijk slechts enkele centimeters lang, zo groot was en bijna twee kilo woog; de verborgen extra accu diende om de lampen te laten branden.”

Nordlander vond het niet prettig de twee heren te vertellen dat Barros hen voor de gek had gehouden met de extra accu en dat dit kon verklaren waarom het apparaat eerder wel had gewerkt. In plaats daarvan gaf hij ze een grondige natuurkundige uitleg hoe deze uitvinding nooit de benodigde hoeveelheden energie zou kunnen opwekken om nuttig te zijn. “Later vertelden ze mij dat ze de uitvinding aan een aantal grote bedrijven in Scandinavië hadden laten zien. Ze zeiden dat wij verreweg de beste beoordeling hadden uitgevoerd. En dat is een reputatie waar we blij mee zijn.”

Zelfs als dit betekent dat ze tijd moeten besteden aan ideeën die nergens toe leiden, vindt Nordlander niet dat bijeenkomsten als deze tijdsverspilling zijn. “Voorheen was er meer ruimte voor Vattenfall-medewerkers om te komen met onconventionele ideeën”, zegt hij. “Nu investeren we alleen in ideeën als we verdedigbare businesscases kunnen maken. Maar als onze kernactiviteiten minder winstgevend worden, neemt de noodzaak tot creatief denken toe. Dan is het goed om extra inspiratie te krijgen van vrije denkers van buiten, zelfs als dit betekent dat we soms onrealistische ideeën ontvangen.”

Gerelateerde content